بتدريج حاصل شده باشد در ايام ستهء الهيه كه مجلاى ظهور مظاهر عينيه است از كتم عدم بصحراى وجود و محل بروز اعيان ثابته است از موطن وحدت ازلى بكثرات اعيانى چنانچه ارادت باغبان متعلق شود به پيدا كردن نخل اولا بيك دفعه دانهء خرما را پيدا كند و بتدريج شاخ و برگ و اشيايى كه ثمره بىوجود او حاصل نميشود بظهور آورد ، پس حصول دانه كه اصل است دفعى باشد و ديگر چيزها تدريجى . همچنين چون ارادت ازلى متعلق بايجاد موجودات شد ، اولا تعلق يافت بنور محمدى كه حقيقت عقل و قلم اوست و آن حاصل از امر « كُنْ » شد زيرا كه غير امر الهى و ارادت او علت وجود و حصول آن نيست و خلق آسمان و زمين و عقل و نفس كه صاحب جهات كثرتند بر سبيل تدريج كه مقتضاى حكمت الهيست بظهور آمد و فى الواقع اين تحقيقى كامل است . فاما در فرمودهء « إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ » « 1 » شيىء را مخصوص بنور محمدى مىبايد ساخت و آن اگر بر طريق تعريف عهدى بودى بسيار خوب مىبود چون بر طريق تنكير واقع شده تخصيص او بنور محمدى محتاج بقرينه‌ايست كه از فحواى كلام ظاهر نيست و اللّه اعلم و به التوفيق . اين بود يكى از مباحث بخارا و نوبتى در هرات امر عالى صادر شد كه فقير در منبر حديث خوانم و حديثى در منبر خوانده شد و در شرح او بسيار دقايق علوم مذكور گشت . نقل آن موعظه درين مقام بر سبيل استطراداست زيرا كه از واقعات بخارا نيست فامّا بنا بر كثرت فوايد درين مقام مذكور مىشود و التّكلان على اللّه الاحد .

--> ( 1 ) - سورة النحل آيهء : 40 .